Współczesne środowisko międzynarodowe coraz częściej ocenia negatywnie rolę organizacji międzynarodowych w rozwiązywaniu konfliktów zbrojnych. W przypadku OBWE zarzuty dotyczą głównie przeszkód instytucjonalnych w postaci zasady konsensusu wszystkich państw uczestniczących, nie bez znaczenia pozostaje też brak uprawnień wykonawczych Organizacji. W artykule Ocena działalności OBWE w Tadżykistanie w latach 1997–2025: studium przypadku podjęłam próbę odpowiedzi na pytanie, jak ewoluowały cele i funkcje misji OBWE w latach 1997–2025 oraz w jakim zakresie działalność OBWE wpłynęła na regulację konfliktu wewnętrznego, a następnie na proces demokratyzacji i odbudowy instytucji państwowych.

Operacja terenowa OBWE w Tadżykistanie funkcjonuje od 1994 roku i jest najdłuższej działającą operacją OBWE. Jej narzędziem regulacyjnym ukierunkowanym pierwotnie na rozwiązanie konfliktu wewnętrznego była misja OBWE w Tadżykistanie (OSCE Mission to Tajikistan). Powołano ją na czwartym spotkaniu Rady KBWE w Rzymie 1 grudnia 1993 roku, a więc w czasie trwania konfliktu wewnętrznego (1992-1997), pominięto zatem możliwości oddziaływania na konflikt w okresie dyplomacji prewencyjnej.

Zaangażowanie OBWE w Tadżykistanie liczyło cztery mandaty i trzy transformacje instytucjonalne: od misji dyplomatycznej, przez Centrum OBWE, Biuro OBWE w Tadżykistanie, aż do funkcjonującego dziś Biura Programowego w Duszanbe. Każda z tych form odpowiadała innemu etapowi: zarządzania konfliktem, rehabilitacji pokonfliktowej, a następnie wsparcia budowania państwowości.

Głównym celem OBWE w jej wczesnych latach funkcjonowania w Tadżykistanie było monitorowanie i umacnianie rozwiązywania trudnej sytuacji konfliktowej oraz ułatwianie dialogu między stronami sporu. Mechanizm rozwiązywania konfliktu obejmował również działalność na rzecz rozwiązania ugrupowań separatystycznych powstałych w specyficznej sytuacji konfliktu wewnętrznego. Wszelkie inicjatywy miały na celu ułatwienie stronom osiągnięcia porozumienia, poszukiwanie płaszczyzny kompromisu, uczestnictwo w negocjacjach jako niezależna strona trzecia oraz raportowanie, co zapewniało przejrzystość procesu pokojowego i sprzyjało reintegracji państwa.

Zakończenie implementacji porozumienia otworzyło nową fazę działalności misji – przejście od stabilizacji i nadzoru nad pokojem do wsparcia reform demokratycznych i odbudowy społeczeństwa obywatelskiego. Kompetencje misji istotne dla bezpieczeństwa państwa kurczyły się, a przybywało zadań związanych z ogólnym rozwojem państwa na wielu płaszczyznach, kooperacją i wzmacnianiem trzech „koszyków” OBWE.

Największa zmiana w charakterze zaangażowania OBWE zaszła w 2017 roku, choć zachowano w mandacie trzy wymiaru OBWE (polityczno-wojskowy, ekonomiczno-środowiskowy i ludzki), to działalność organizacji zmieniła swój charakter z ukierunkowanej na wsparcie konfliktu (co czyniono w zawężonej formie, przy niewielkiej liczebności misji), w misję skupioną na wsparciu rozwojowym i współpracy. Należy jednak zaznaczyć fakt stopniowej degradacji instytucjonalnej – nowy mandat stanowił realne ograniczenie operacyjne pod względem mniejszej liczby jednostek, gdyż nie uwzględniał już biur terenowych, dodatkowo przejście od klasycznej misji do biura programowego zmniejszało zaangażowanie w wymiar ludzki OBWE na rzecz bardziej technicznego podejścia. Zmiany te były częściowo podyktowane nowym spojrzeniem na problematykę w regionie – konflikt zakończono i rozpoczęto prace nad naprawą instytucjonalną. Jednak w szerszym ujęciu, od 2014 roku (kryzys ukraiński) obserwowano erozję systemu OBWE w postaci rosnącej liczby przypadków zamykania misji i przekształcania ich w biura terenowe. Mandat z 2017 roku ukazał więc spadające znaczenie organizacji w regionie.

Artykuł ukaże się w czasopiśmie naukowym Studia Polityczne PAN. Badania przeprowadzono podczas staży w Centrum Dokumentacji OBWE w Pradze w ramach programu „Researcher-in-Residence”, finansowanego przez Międzynarodowy Fundusz Wyszehradzki.