Od polemologii do nauk o bezpieczeństwie.
Rozwój badań i kształcenia w Uniwersytecie Szczecińskim
Historia badań i kształcenia w zakresie bezpieczeństwa w szczecińskiej politologii nie rozpoczęła się wraz z uruchomieniem odrębnego kierunku studiów. Był to proces stopniowy, obejmujący kilka etapów. W jego rezultacie bezpieczeństwo stało się drugim, obok nauk o polityce i administracji, podstawowym filarem współczesnego Instytutu Nauk o Polityce i Bezpieczeństwie. Zwieńczeniem tego rozwoju było uzyskanie w 2026 r. pełnych uprawnień akademickich w dyscyplinie nauki o bezpieczeństwie.
Początków tej tradycji można poszukiwać już w pierwszym okresie funkcjonowania Uniwersytetu Szczecińskiego. W Instytucie działała wtedy Pracownia Polemologii. Jej działalności nie należy utożsamiać z naukami o bezpieczeństwie w ich współczesnym rozumieniu, stanowiła ona jednak pierwsze instytucjonalne miejsce prowadzenia badań nad wojną, siłami zbrojnymi i konfliktami.
Zasadniczy przełom nastąpił na początku XXI w., kiedy problematyka bezpieczeństwa zaczęła przekształcać się z jednego z obszarów badań w odrębną ofertę dydaktyczną i organizacyjną. Szczególne znaczenie miało pozyskanie pracowników wywodzących się z uczelni oraz instytutów wojskowych. Wiesław Wróblewski kierował Zakładem Badań nad Konfliktami i Pokojem w Instytucie Politologii i Europeistyki, a następnie Katedrą Badań nad Konfliktami i Pokojem Wydziału Humanistycznego. W 2002 r. w Zakładzie został zatrudniony Cezariusz Skuza, wcześniej związany m.in. z Akademią Obrony Narodowej i wojskowymi szkołami oficerskimi. Od 2004 r. Jarosław Piątek kierował Zakładem Strategii i Bezpieczeństwa Europejskiego. W tym środowisku pracował również Jan Pilżys, autor koncepcji kształcenia, programów nauczania oraz podręczników dotyczących zarządzania kryzysowego i bezpieczeństwa narodowego.
Pierwszy formalny etap kształcenia rozpoczął się w 2002 r. W ramach uzupełniających studiów magisterskich na kierunku politologia uruchomiono wówczas specjalność bezpieczeństwo narodowe. W latach 2003–2007 za jej prowadzenie odpowiadał Zakład Badań nad Konfliktami i Pokojem, a pomysłodawcą przedsięwzięcia był Wiesław Wróblewski. W tym okresie około 150 osób uzyskało tytuł magistra politologii ze specjalnością bezpieczeństwo narodowe. W 2004 r. uruchomiono również specjalność „Wywiad konkurencyjny”, prowadzoną przez kolejnych dziesięć lat. Rozbudowę dydaktyki wspierał Krzysztof Kowalczyk, który w latach 2003–2009 kierował uzupełniającymi studiami magisterskimi, a następnie niestacjonarnymi studiami drugiego stopnia na kierunku politologia, ze specjalnościami poświęconymi bezpieczeństwu państwa i bezpieczeństwu narodowemu. W latach 2008–2011 kierował również studiami podyplomowymi z zakresu bezpieczeństwa europejskiego.
Kolejny etap rozpoczął się w roku akademickim 2007/2008, gdy uruchomiono samodzielny kierunek bezpieczeństwo narodowe. Zakład Badań nad Konfliktami i Pokojem został wówczas wyłączony ze struktury Instytutu i przekształcony w Katedrę Badań nad Konfliktami i Pokojem Wydziału Humanistycznego. Kierował nią Wiesław Wróblewski, a w latach 2012–2016 Andrzej Aksamitowski. Równolegle w Instytucie Politologii i Europeistyki rozwijano uruchomiony później kierunek bezpieczeństwo wewnętrzne, za którego organizację odpowiadali Renata Podgórzańska i Jarosław Piątek. Od października 2013 r. oba kierunki prowadzono także na poziomie dwuletnich studiów magisterskich. W latach 2007–2017 studia na nich podjęło łącznie ponad 3300 osób, a około 1700 ukończyło kształcenie z dyplomem. Jednym z przykładów ciągłości tej tradycji jest Michał Romańczuk, który w 2010 r. ukończył studia licencjackie na kierunku bezpieczeństwo narodowe, następnie uzyskał stopień doktora i został pracownikiem Instytutu.
Rozwój kształcenia uzyskał również wymiar międzynarodowy. Od 2007 r. Uniwersytet Szczeciński uczestniczył w porozumieniu uczelni polskich, słowackich, węgierskich i ukraińskich prowadzących lub przygotowujących kształcenie w zakresie bezpieczeństwa. Porozumienie umożliwiało wymianę studentów oraz doświadczeń dydaktycznych. W 2013 r. Katedra Badań nad Konfliktami i Pokojem podjęła z Chorwackim Instytutem Historii Najnowszej w Zagrzebiu międzynarodowy projekt badawczy „Asymetryczne Bałkany”, a rok później współpracę rozwinięto na podstawie pięcioletniej umowy obejmującej także wymianę pracowników i studentów.
Po rozwiązaniu samodzielnej Katedry Badań nad Konfliktami i Pokojem jej środowisko zostało ponownie włączone do Instytutu, a Andrzej Aksamitowski kierował w latach 2016–2019 Zakładem Badań nad Konfliktami i Pokojem. Równolegle powstawały kolejne wyspecjalizowane struktury. W latach 2011–2013, z inicjatywy Marka Cupryjaka, w zaadaptowanych pomieszczeniach Wydziału Humanistycznego przy ul. Krakowskiej powstało zaplecze Centrum Negocjacji i Edukacji Kryzysowej, którego koncepcję rozwinięto następnie w szerszy projekt Interaktywnego Centrum Komunikacji i Badań Społecznych. Centrum umożliwiało symulowanie pracy sztabów kryzysowych, komunikacji kryzysowej, udzielania pomocy medycznej oraz reagowania na napady i inne sytuacje zagrożenia. W 2014 r. Marek Cupryjak objął kierownictwo Centrum, a Grzegorz Ciechanowski w latach 2016–2020 kierował Zakładem Operacji Pokojowych i Reagowania Kryzysowego. Po reformie organizacyjnej Uniwersytetu w 2019 r. główne nurty badań nad bezpieczeństwem skupiono w Katedrze Studiów nad Bezpieczeństwem. Jej pierwszą kierowniczką była Renata Podgórzańska, natomiast obecnie kieruje nią Jarosław Piątek.
Ważnym i trwałym elementem kształcenia była edukacja obronna studentów, organizacyjnie i dydaktycznie oparta na Instytucie. Już w latach 2000–2001 studenci uczestniczyli w pilotażowym szkoleniu Legii Akademickiej, a część jego uczestników związała później swoje życie zawodowe z Siłami Zbrojnymi RP i służbami mundurowymi. W latach 2003–2009 studenci mogli realizować kształcenie obronne także w ramach przysposobienia obronnego oraz przeszkolenia wojskowego. Do tej formy edukacji powrócono w 2017 r. wraz z ponownym uruchomieniem Legii Akademickiej, której kadrę wykładową współtworzyli pracownicy Instytutu.
Zmieniała się również struktura naukowa kadry. Pierwsze pokolenie badaczy bezpieczeństwa tworzyli przede wszystkim historycy wojskowości oraz byli żołnierze zawodowi związani z Wojskowym Instytutem Historycznym, Akademią Obrony Narodowej i szkołami oficerskimi. Reprezentowali je m.in. Wiesław Wróblewski, Cezariusz Skuza, Jarosław Piątek, Andrzej Aksamitowski, Michał Trubas, Zygmunt Kozak, Jan Pilżys i Grzegorz Ciechanowski. Michał Trubas wnosił do zespołu kompetencje z zakresu teorii bezpieczeństwa i historii wojskowości. Zygmunt Kozak współtworzył natomiast publikacje poświęcone polityce obronnej i Siłom Zbrojnym RP, wielowymiarowości współczesnego bezpieczeństwa oraz terroryzmowi na obszarach zurbanizowanych. Z czasem do zespołu dołączali pracownicy uzyskujący stopnie bezpośrednio w dyscyplinie nauki o bezpieczeństwie: Marek Cupryjak, Ewelina Kochanek, Piotr Ostrowski, Julia Kołodziejska i Damian Muszyński. Oznaczało to przejście od badań nad wojną i wojskowością, prowadzonych głównie z perspektywy historycznej i politologicznej, do pełniejszego zakorzenienia kadry w wyodrębnionej dyscyplinie naukowej.
Jednocześnie następowało wyraźne poszerzenie rozumienia bezpieczeństwa. Do badań nad strategią, wojną, siłami zbrojnymi i bezpieczeństwem międzynarodowym dołączyły zagadnienia bezpieczeństwa wewnętrznego i publicznego, zarządzania kryzysowego, terroryzmu i kontrterroryzmu, bezpieczeństwa energetycznego, infrastruktury krytycznej, migracji, ochrony ludności, kryminologii oraz społecznych następstw konfliktów. Znaczącym, silnie związanym ze specyfiką regionu obszarem stało się bezpieczeństwo wodne rozwijane przez Tomasza Czapiewskiego i Mariusza Sikorę. Obejmowało ono wymiar ustawowy i wykonawczy systemu bezpieczeństwa nad wodą, a także działania profilaktyczne i edukacyjne służące zapobieganiu utonięciom.
Jedną z najbardziej charakterystycznych cech szczecińskiego ośrodka stało się łączenie badań akademickich z doświadczeniem praktycznym. Wśród wykładowców znaleźli się byli żołnierze, dowódcy i funkcjonariusze Policji, specjaliści od działań antyterrorystycznych, zarządzania kryzysowego oraz bezpieczeństwa imprez masowych. Zajęcia w różnych formach prowadzili także pracownicy licznych uczelni polskich i zagranicznych. Szczepan Stempiński kierował Ośrodkiem Szkolenia Policji, był zastępcą komendanta miejskiego Policji, a następnie doradcą Prezydenta Miasta Szczecin do spraw bezpieczeństwa. Piotr Ostrowski pełnił funkcje kierownicze w zachodniopomorskiej Policji, natomiast Damian Muszyński służył w jednostce specjalnej i w policyjnych strukturach antyterrorystycznych. Mariusz Sikora od 2012 r. jest pełnomocnikiem Rektora US do spraw obronnych, a zawodowo zajmował się bezpieczeństwem regionalnym w samorządzie województwa zachodniopomorskiego.
Szeroki zakres miała współpraca z otoczeniem instytucjonalnym. Obejmowała ona Dowództwo Wielonarodowego Korpusu Północno-Wschód, 12. Szczecińską Dywizję Zmechanizowaną, 14. Zachodniopomorską Brygadę Obrony Terytorialnej oraz środowiska kombatantów i weteranów misji pokojowych. Partnerami Instytutu były również Policja, Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Straż Graniczna, Służba Celno-Skarbowa, Państwowa Straż Pożarna, straże miejskie, administracja samorządowa oraz inne regionalne służby i instytucje odpowiedzialne za bezpieczeństwo. Organizowano ponadto wyjazdy studyjne kadry i studentów do siedziby NATO. Absolwenci kierunków bezpieczeństwa podejmowali pracę i służbę m.in. w Ministerstwie Obrony Narodowej, Siłach Zbrojnych RP, formacjach mundurowych, służbach specjalnych, instytucjach publicznych oraz urzędach gmin i innych jednostkach samorządu terytorialnego, wzmacniając w ten sposób kadrowe zaplecze bezpieczeństwa miasta i regionu.
Pomorze Zachodnie stało się dzięki temu naturalnym laboratorium badań nad bezpieczeństwem. Od 2010 r. rozwijano własną serię wydawniczą „Świat – Konflikty – Pokój”, w której do 2020 r. ukazało się 30 publikacji naukowych, w tym jedna dwutomowa. Ważnymi rezultatami tego nurtu były ponadto m.in. konferencja poświęcona terminalowi LNG w 2013 r. oraz publikacje: Profilaktyka bezpieczeństwa publicznego w województwie zachodniopomorskim, Bezpieczeństwo w badaniach i praktyce, Leksykon bezpieczeństwa Pomorza Zachodniego, Edukacja na rzecz bezpieczeństwa w teorii i praktyce Uniwersytetu Szczecińskiego oraz Bezpieczeństwo Szczecina w świetle dokumentów i statystyk wybranych podmiotów instytucjonalnych. Dorobek ten dokumentował rozwój ośrodka, a zarazem dostarczał wiedzy użytecznej dla władz publicznych, służb i mieszkańców regionu.
Rozbudowie kierunków towarzyszyło tworzenie akademickiego otoczenia kształcenia. Powstały koła naukowe: Bezpieczeństwa i Wojskowości „Si vis pacem para bellum”, Edukacja dla Bezpieczeństwa „Gryf”, „Sydonia” oraz Koło Naukowe Kryminologii i Kryminalistyki „Kryminologus”. Pracownicy i studenci Instytutu angażowali się w Olimpiadę Wiedzy o Bezpieczeństwie i Obronności, organizację forów bezpieczeństwa, warsztatów kryminalistycznych, wizyt studyjnych i zajęć praktycznych. Działania te łączyły edukację akademicką z rozpoznawaniem realnych potrzeb miasta, regionu i instytucji odpowiedzialnych za bezpieczeństwo.
Historia bezpieczeństwa w Instytucie prowadziła więc od Pracowni Polemologii, przez specjalności prowadzone na politologii, Zakład Strategii i Bezpieczeństwa Europejskiego oraz Katedrę Badań nad Konfliktami i Pokojem, do samodzielnych kierunków: bezpieczeństwa narodowego i bezpieczeństwa wewnętrznego, współczesnej Katedry Studiów nad Bezpieczeństwem oraz pełnych uprawnień akademickich w dyscyplinie nauki o bezpieczeństwie. Obecna nazwa Instytutu oddaje rezultat tego procesu: połączenie tradycji nauk o polityce i administracji z rozwiniętym, interdyscyplinarnym i silnie związanym z praktyką ośrodkiem badań oraz kształcenia w zakresie bezpieczeństwa.
